Wat uw olieanalyse u vertelt

Een olieanalyse is voor een machine ongeveer wat een bloedonderzoek is voor een mens: een algemene controle van de gezondheid. De uitslag zegt iets over de olie en over de machine, maar alleen als u ze in een reeks leest.

Waarom u laat analyseren

Een analyse van olie in dienst geeft u vier dingen: ze spoort vervuiling op, ze zegt hoe ver de olie afgebroken is en hoe snel dat gaat, ze helpt het moment van verversen te voorspellen, en ze zegt onrechtstreeks iets over de toestand van de machine zelf, via de slijtdeeltjes die in de olie belanden.

De reden om het te doen is meestal de kostenladder. Een analyse kost het minst. Een geplande verversing kost meer. Een ongeplande verversing kost daar de stilstand bovenop. En een machineschade kost een veelvoud van alles daarvoor.

Drie manieren om met analyse om te gaan. Een tussentijds staal ziet vervuiling of een beginnend defect; een staal dat pas bij het aftappen genomen wordt, bevestigt hooguit wat er al gebeurd is.
AanpakWat u doetWaarvoor
Geen analyseVerversen op het schema van de bouwer of op ervaringNiet-kritische machines waar olie en stilstand goedkoop zijn
BevestigenVerversen op schema, met een staal bij of vlak voor elke verversingWanneer u het interval wil onderbouwen of voorzichtig oprekken
VoorspellenHet moment van verversen volgt uit de uitslagenGroot of kritisch materieel; vraagt werk en beoordeling

Een meting zegt weinig, de lijn zegt alles

Dit is de belangrijkste regel en tegelijk de meest genegeerde. Een losse uitslag heeft veel minder waarde dan een reeks. Drie oliën kunnen vandaag dezelfde viscositeit tonen en toch een heel ander verloop hebben; pas de lijn over de tijd laat zien welke het snelst afbreekt.

Daar hoort bij dat u de waarden van de verse olie kent. Zonder dat vertrekpunt weet u niet of 9 mg KOH/g veel is of normaal, en of een element uit het additiefpakket komt of uit slijtage.

Etiketteer elk staal minstens met de machine, de datum, de draaiuren of kilometers van de machine en die van de olie. Zonder dat is een reeks niet op te bouwen.

De meetwaarden en waarmee ze gemeten worden

Niet elke meting hoort bij elk staal. Kies het pakket dat bij de machine en de vraag past. Sommige labo’s gebruiken aangepaste of alternatieve methoden; dat kan prima zijn, maar het is goed te weten welke uw labo hanteert.
MetingGangbare methodeWat ze zegt
ViscositeitASTM D445, D7042 of D7279De kerneigenschap van de olie. Stijgt of daalt, en beide richtingen hebben een eigen oorzaak
ElementenASTM D5185 (ICP) of D6595 (RDE)Slijtmetalen, additieven en vervuiling, in delen per miljoen
Zuurgetal (AN)ASTM D664Hoeveel zuur er in de olie zit, in mg KOH/g
Basegetal (BN)ASTM D2896 of D4739Hoeveel zuurneutraliserend vermogen er nog over is
Infrarood (FTIR)ASTM E2412 of DIN 51453Oxidatie en nitratie; ook water, brandstof en roet, maar minder nauwkeurig
WaterASTM D6304, Karl FischerWater uit condens, een koellek of regen
GlycolASTM D7922Koelvloeistof in de olie
BrandstofverdunningASTM D7459Lekkende verstuivers of blow-by
RoetASTM D7844Onvolledige verbranding, vrijwel alleen bij diesel

Wat is dan een slechte waarde?

Daar bestaat geen algemene tabel voor, en dat is geen uitvlucht. Een grenswaarde hangt af van de machine, de brandstof, de olie en wat u met de installatie wil. Het labo markeert afwijkende uitslagen op het rapport, maar legt er zelden bij welke grens gebruikt is en waar die vandaan komt. Vraag dat na; een goed labo legt het graag uit.

Voor het basegetal geeft de motorbouwer doorgaans zelf de grens, soms als een percentage dat nog over moet zijn, soms als een absoluut minimum.

En let op bij het vergelijken. Infraroodresultaten zijn uitstekend om een lijn te volgen binnen hetzelfde labo, maar lastig te vergelijken tussen labo’s. Hetzelfde geldt voor het basegetal: ASTM D2896 gebruikt een heel sterk zuur en meet ook zwakke basen mee, D4739 niet. Twee getallen van dezelfde olie met een andere methode zijn dus geen twee getallen van hetzelfde. Wisselt u van labo, neem dan een tijd lang dubbele stalen om de reeksen op elkaar te leggen.

Viscositeit die stijgt of daalt

Viscositeit kan beide kanten op, en de richting wijst al naar de oorzaak. Een daling is doorgaans het gevaarlijkst, want dan wordt de smeerfilm dunner dan waarvoor de machine ontworpen is.

Welke meting de twist beslecht. Twee oorzaken kunnen elkaar ook opheffen: eerst afschuiving die de viscositeit laat zakken, daarna oxidatie die ze weer optrekt.
Wat u zietMogelijke oorzaakWaarmee u het onderscheidt
DalingAfschuiving van de viscositeitsverbeteraarGeen enkele andere afwijking in het rapport
DalingBrandstofverdunningBrandstofmeting, vlampunt
DalingVerkeerde olie bijgevuldHet elementenpatroon wijkt af
StijgingOxidatieInfrarood, zuurgetal
StijgingRoet dat niet meer in zwevende toestand blijftRoetgehalte
StijgingKoelvloeistof in de olieWater, glycol, natrium, kalium
StijgingVerkeerde olie bijgevuldHet elementenpatroon wijkt af

Metalen: slijtage, additief of vervuiling?

Hetzelfde element kan uit drie heel verschillende hoeken komen. Daarom hebt u de analyse van de verse olie nodig en moet u weten waarvan de machine gemaakt is.

Een losse verhoging van natrium of boor bewijst nog geen koellek: die elementen kunnen ook in de verse olie zitten. Leg de uitslag altijd naast de analyse van de verse olie.
ElementWaar het vandaan kan komen
IJzerSlijtage
LoodSlijtage van lagers
KoperSlijtage van lagers, of een additief
ChroomSlijtage van zuigerveren
AluminiumSlijtage van blok, zuigers of lagers
Tin, nikkelSlijtage; nikkel ook uit zware scheepsbrandstof
SiliciumStof of zand, slijtage, koelvloeistof, of een additief
Natrium, kaliumKoelvloeistof; natrium ook uit een additief of scheepsbrandstof
Calcium, magnesium, fosfor, zink, bariumAdditieven
Molybdeen, boorAdditief, en ook slijtage of koelvloeistof

Nog iets dat vaak over het hoofd wordt gezien: een spectrometer ziet geen grote deeltjes. ICP volgens ASTM D5185 meet opgeloste elementen en deeltjes tot ongeveer 3 micrometer, de roterende-schijfmethode D6595 tot ongeveer 8 micrometer. Schilfers die groter zijn, en dat zijn net de interessante bij beginnende schade, vallen buiten de meting. Daarvoor bestaan deeltjestelling en ferrografie.

Zuurgetal en basegetal

Het zuurgetal zegt hoeveel zuur er in de olie zit. Zuren ontstaan door oxidatie van de olie zelf, door oxidatie van zwavel in de brandstof, door stikstof uit de lucht en door teruggevoerde uitlaatgassen. Sommige additieven tellen in deze meting ook als zuur mee. Daarom geldt: de stijging tegenover de verse olie zegt meer dan de absolute waarde.

Het basegetal is het spiegelbeeld: hoeveel zuurneutraliserend vermogen er nog over is. Dat vermogen komt uit de detergenten en dispersanten in het additiefpakket, en het daalt naarmate die hun werk doen. Een snel dalend basegetal naast een snel stijgend zuurgetal is het klassieke beeld van een olie die op is.

Een stijgend zuurgetal samen met oplopend lood wijst op corrosieve slijtage van lagers. Dat is precies hoe een analyse werkt: niet één getal, maar twee die hetzelfde verhaal vertellen.

Hoe schoon is de olie? De ISO 4406-code

Voor hydrauliek en veel industriële systemen is de reinheid van de olie minstens zo belangrijk als haar conditie. Die wordt uitgedrukt in een code van drie getallen, bijvoorbeeld 23/21/17.

De drie getallen horen bij drie deeltjesgroottes: deeltjes vanaf 4 micrometer, vanaf 6 micrometer en vanaf 14 micrometer, geteld per milliliter. Die maten zijn gekozen omdat deeltjes van die orde schade aanrichten tussen vlakken die door een volle smeerfilm gescheiden worden, zoals een stuurschuif in zijn huis.

Elk getal is geen telling maar een klasse, en elke klasse omvat ongeveer het dubbele van de klasse eronder. Eén cijfer verschil is dus ruwweg een verdubbeling van het aantal deeltjes. Dat verklaart waarom een verbetering van twee klassen zoveel uitmaakt.

Een hoge deeltjestelling zegt dat de olie vuil is, niet dat ze versleten is. Is de conditie nog goed en is alleen de reinheid slecht, dan is filtreren vaak de goedkopere weg. Zie oliereinheid en filtratie.

Een goed staal, anders is de rest waardeloos

Een analyse is niets waard zonder een staal dat representatief is voor de olie in dienst. Er zijn drie gangbare manieren, en ze zijn niet gelijkwaardig:

Neem het staal bij voorkeur terwijl de machine op bedrijfstemperatuur draait, en stuur het meteen op.
ManierHoeWaarde van het staal
AftapkraanOlie aftappen uit de carter of het reservoirStilstaande olie, meestal onhandig en vuil werk
VacuümpompOpzuigen via de peilstokbuisHandig bij wagens en vrachtwagens
MonsterpuntAftakking op een leiding onder druk, terwijl de machine draaitHet meest representatief; handig bij grote, vaste installaties

Van uitslag naar beslissing

Een analyse is pas iets waard als er een beslissing uit volgt. Grofweg zijn er vier:

  • Doorgebruiken. De lijn loopt zoals verwacht. Het volgende staal volgens schema.
  • Filtreren. De olie is vuil maar niet versleten. Zie oliereinheid en filtratie.
  • Verversen. De conditie is op: viscositeit buiten de marge, zuurgetal fors gestegen, basegetal opgebruikt.
  • Een ander product kiezen. Als de olie telkens te snel op is, ligt het aan de keuze, niet aan het interval. Een hogere viscositeitsindex, een ander additiefpakket of een andere klasse kan dan de oplossing zijn.

Bij die laatste twee helpen Viscositeit kiezen en Specificaties lezen om de juiste opvolger te vinden, en legt Olie omschakelen uit hoe u overstapt zonder dat de oude olie de nieuwe besmet.

Wat wij zelf meten en hoe de staalname verloopt, leest u op Analyses en metingen.

Veelgestelde vragen

Dat hangt af van hoe kritisch de machine is en hoe snel de olie afbreekt. Begin bij of vlak voor elke verversing, en neem er tussentijdse stalen bij zodra u het interval wil oprekken. Hoe langer het interval, hoe kleiner de foutmarge en hoe meer opvolging nodig is.

Vraag uw labo welke grenswaarde gebruikt is en waar die vandaan komt. Rapporten markeren wel een afwijking, maar leggen zelden uit welke grens erachter zit. Leg de uitslag daarna naast de analyse van de verse olie en naast de vorige stalen.

Voorzichtig. Infraroodwaarden en basegetallen zijn methodeafhankelijk: ASTM D2896 en D4739 meten niet hetzelfde. Wisselt u van labo, neem dan een tijd lang dubbele stalen zodat u de twee reeksen op elkaar kunt leggen.

Dat is op zich niet te zeggen. Het gaat om de snelheid waarmee het oploopt en om wat de andere waarden doen. Een rechte, voorspelbare lijn is normale slijtage; een knik omhoog is het signaal.

Niet noodzakelijk. Kleur is geen maat voor conditie. Bij een dieselmotor hoort donkere olie er zelfs bij: de dispersanten houden het roet juist in zwevende toestand in plaats van het te laten neerslaan.

Ze kan een beginnend probleem zichtbaar maken voor u het hoort of voelt, zoals corrosieve lagerslijtage via oplopend lood en een stijgend zuurgetal. Ze is geen garantie: een spectrometer ziet geen grote schilfers, en een plotse breuk kondigt zich niet in de olie aan.

Bronnen

Infineum. De opbouw van deze pagina, de meetmethoden, de oorzaken bij een stijgende of dalende viscositeit en de herkomst van de elementen komen uit Used oil analysis van Infineum International Limited, uitgegeven op InfineumInsight.com/Learn. Infineum is sinds januari 1999 de additievenonderneming van Shell en ExxonMobil samen.

ISO 4406. De opbouw van de reinheidscode: Machinery Lubrication, particle counts · STLE, oil cleanliness and particle counting · Fluid Power World

Deze pagina noemt bewust geen algemene grenswaarden. Die hangen af van de machine, de olie en het labo, en komen van de machinebouwer of uit de eigen reeks van uw installatie. Vraag ze op bij uw labo of bij ons.

Een uitslag die u niet thuisbrengt?

Stuur ons het analyserapport met het type machine, de draaiuren en de olie die erin zit; u krijgt een lezing van de reeks en, als het nodig is, een voorstel voor een ander product.

De vijf gegevens

1. Het voorschrift of de vrijgave uit het machinehandboek. Dat gaat altijd voor op alles hierboven.
2. De bedrijfstemperatuur van de olie, niet die van de hal: de tank, het carter, het lagerhuis of de lagerinlaat.
3. De laagste starttemperatuur.
4. De snelheid: het pomptoerental, de omtreksnelheid van de traagste trap, of het toerental en de maten van het lager.
5. De belasting: de werkdruk, het vermogen en of er schokken in het spel zijn.

Wat u van ons terugkrijgt

De klasse die wij adviseren, met de reden erbij en de berekening als u ze wil zien. Daarbij de productfiche met de werkelijke cijfers van de gekozen olie, zodat u kunt nakijken of ze in het venster van uw machine valt.

Twijfelen wij tussen twee klassen, dan zeggen wij dat ook, met wat er voor elke keuze pleit.