Wat uw olieanalyse u vertelt
Een olieanalyse is voor een machine ongeveer wat een bloedonderzoek is voor een mens: een algemene controle van de gezondheid. De uitslag zegt iets over de olie en over de machine, maar alleen als u ze in een reeks leest.
Waarom u laat analyseren
Een analyse van olie in dienst geeft u vier dingen: ze spoort vervuiling op, ze zegt hoe ver de olie afgebroken is en hoe snel dat gaat, ze helpt het moment van verversen te voorspellen, en ze zegt onrechtstreeks iets over de toestand van de machine zelf, via de slijtdeeltjes die in de olie belanden.
De reden om het te doen is meestal de kostenladder. Een analyse kost het minst. Een geplande verversing kost meer. Een ongeplande verversing kost daar de stilstand bovenop. En een machineschade kost een veelvoud van alles daarvoor.
| Aanpak | Wat u doet | Waarvoor |
|---|---|---|
| Geen analyse | Verversen op het schema van de bouwer of op ervaring | Niet-kritische machines waar olie en stilstand goedkoop zijn |
| Bevestigen | Verversen op schema, met een staal bij of vlak voor elke verversing | Wanneer u het interval wil onderbouwen of voorzichtig oprekken |
| Voorspellen | Het moment van verversen volgt uit de uitslagen | Groot of kritisch materieel; vraagt werk en beoordeling |
Een meting zegt weinig, de lijn zegt alles
Dit is de belangrijkste regel en tegelijk de meest genegeerde. Een losse uitslag heeft veel minder waarde dan een reeks. Drie oliën kunnen vandaag dezelfde viscositeit tonen en toch een heel ander verloop hebben; pas de lijn over de tijd laat zien welke het snelst afbreekt.
Daar hoort bij dat u de waarden van de verse olie kent. Zonder dat vertrekpunt weet u niet of 9 mg KOH/g veel is of normaal, en of een element uit het additiefpakket komt of uit slijtage.
Etiketteer elk staal minstens met de machine, de datum, de draaiuren of kilometers van de machine en die van de olie. Zonder dat is een reeks niet op te bouwen.
De meetwaarden en waarmee ze gemeten worden
| Meting | Gangbare methode | Wat ze zegt |
|---|---|---|
| Viscositeit | ASTM D445, D7042 of D7279 | De kerneigenschap van de olie. Stijgt of daalt, en beide richtingen hebben een eigen oorzaak |
| Elementen | ASTM D5185 (ICP) of D6595 (RDE) | Slijtmetalen, additieven en vervuiling, in delen per miljoen |
| Zuurgetal (AN) | ASTM D664 | Hoeveel zuur er in de olie zit, in mg KOH/g |
| Basegetal (BN) | ASTM D2896 of D4739 | Hoeveel zuurneutraliserend vermogen er nog over is |
| Infrarood (FTIR) | ASTM E2412 of DIN 51453 | Oxidatie en nitratie; ook water, brandstof en roet, maar minder nauwkeurig |
| Water | ASTM D6304, Karl Fischer | Water uit condens, een koellek of regen |
| Glycol | ASTM D7922 | Koelvloeistof in de olie |
| Brandstofverdunning | ASTM D7459 | Lekkende verstuivers of blow-by |
| Roet | ASTM D7844 | Onvolledige verbranding, vrijwel alleen bij diesel |
Wat is dan een slechte waarde?
Daar bestaat geen algemene tabel voor, en dat is geen uitvlucht. Een grenswaarde hangt af van de machine, de brandstof, de olie en wat u met de installatie wil. Het labo markeert afwijkende uitslagen op het rapport, maar legt er zelden bij welke grens gebruikt is en waar die vandaan komt. Vraag dat na; een goed labo legt het graag uit.
Voor het basegetal geeft de motorbouwer doorgaans zelf de grens, soms als een percentage dat nog over moet zijn, soms als een absoluut minimum.
En let op bij het vergelijken. Infraroodresultaten zijn uitstekend om een lijn te volgen binnen hetzelfde labo, maar lastig te vergelijken tussen labo’s. Hetzelfde geldt voor het basegetal: ASTM D2896 gebruikt een heel sterk zuur en meet ook zwakke basen mee, D4739 niet. Twee getallen van dezelfde olie met een andere methode zijn dus geen twee getallen van hetzelfde. Wisselt u van labo, neem dan een tijd lang dubbele stalen om de reeksen op elkaar te leggen.
Viscositeit die stijgt of daalt
Viscositeit kan beide kanten op, en de richting wijst al naar de oorzaak. Een daling is doorgaans het gevaarlijkst, want dan wordt de smeerfilm dunner dan waarvoor de machine ontworpen is.
| Wat u ziet | Mogelijke oorzaak | Waarmee u het onderscheidt |
|---|---|---|
| Daling | Afschuiving van de viscositeitsverbeteraar | Geen enkele andere afwijking in het rapport |
| Daling | Brandstofverdunning | Brandstofmeting, vlampunt |
| Daling | Verkeerde olie bijgevuld | Het elementenpatroon wijkt af |
| Stijging | Oxidatie | Infrarood, zuurgetal |
| Stijging | Roet dat niet meer in zwevende toestand blijft | Roetgehalte |
| Stijging | Koelvloeistof in de olie | Water, glycol, natrium, kalium |
| Stijging | Verkeerde olie bijgevuld | Het elementenpatroon wijkt af |
Metalen: slijtage, additief of vervuiling?
Hetzelfde element kan uit drie heel verschillende hoeken komen. Daarom hebt u de analyse van de verse olie nodig en moet u weten waarvan de machine gemaakt is.
| Element | Waar het vandaan kan komen |
|---|---|
| IJzer | Slijtage |
| Lood | Slijtage van lagers |
| Koper | Slijtage van lagers, of een additief |
| Chroom | Slijtage van zuigerveren |
| Aluminium | Slijtage van blok, zuigers of lagers |
| Tin, nikkel | Slijtage; nikkel ook uit zware scheepsbrandstof |
| Silicium | Stof of zand, slijtage, koelvloeistof, of een additief |
| Natrium, kalium | Koelvloeistof; natrium ook uit een additief of scheepsbrandstof |
| Calcium, magnesium, fosfor, zink, barium | Additieven |
| Molybdeen, boor | Additief, en ook slijtage of koelvloeistof |
Nog iets dat vaak over het hoofd wordt gezien: een spectrometer ziet geen grote deeltjes. ICP volgens ASTM D5185 meet opgeloste elementen en deeltjes tot ongeveer 3 micrometer, de roterende-schijfmethode D6595 tot ongeveer 8 micrometer. Schilfers die groter zijn, en dat zijn net de interessante bij beginnende schade, vallen buiten de meting. Daarvoor bestaan deeltjestelling en ferrografie.
Zuurgetal en basegetal
Het zuurgetal zegt hoeveel zuur er in de olie zit. Zuren ontstaan door oxidatie van de olie zelf, door oxidatie van zwavel in de brandstof, door stikstof uit de lucht en door teruggevoerde uitlaatgassen. Sommige additieven tellen in deze meting ook als zuur mee. Daarom geldt: de stijging tegenover de verse olie zegt meer dan de absolute waarde.
Het basegetal is het spiegelbeeld: hoeveel zuurneutraliserend vermogen er nog over is. Dat vermogen komt uit de detergenten en dispersanten in het additiefpakket, en het daalt naarmate die hun werk doen. Een snel dalend basegetal naast een snel stijgend zuurgetal is het klassieke beeld van een olie die op is.
Een stijgend zuurgetal samen met oplopend lood wijst op corrosieve slijtage van lagers. Dat is precies hoe een analyse werkt: niet één getal, maar twee die hetzelfde verhaal vertellen.
Hoe schoon is de olie? De ISO 4406-code
Voor hydrauliek en veel industriële systemen is de reinheid van de olie minstens zo belangrijk als haar conditie. Die wordt uitgedrukt in een code van drie getallen, bijvoorbeeld 23/21/17.
De drie getallen horen bij drie deeltjesgroottes: deeltjes vanaf 4 micrometer, vanaf 6 micrometer en vanaf 14 micrometer, geteld per milliliter. Die maten zijn gekozen omdat deeltjes van die orde schade aanrichten tussen vlakken die door een volle smeerfilm gescheiden worden, zoals een stuurschuif in zijn huis.
Elk getal is geen telling maar een klasse, en elke klasse omvat ongeveer het dubbele van de klasse eronder. Eén cijfer verschil is dus ruwweg een verdubbeling van het aantal deeltjes. Dat verklaart waarom een verbetering van twee klassen zoveel uitmaakt.
Een hoge deeltjestelling zegt dat de olie vuil is, niet dat ze versleten is. Is de conditie nog goed en is alleen de reinheid slecht, dan is filtreren vaak de goedkopere weg. Zie oliereinheid en filtratie.
Een goed staal, anders is de rest waardeloos
Een analyse is niets waard zonder een staal dat representatief is voor de olie in dienst. Er zijn drie gangbare manieren, en ze zijn niet gelijkwaardig:
| Manier | Hoe | Waarde van het staal |
|---|---|---|
| Aftapkraan | Olie aftappen uit de carter of het reservoir | Stilstaande olie, meestal onhandig en vuil werk |
| Vacuümpomp | Opzuigen via de peilstokbuis | Handig bij wagens en vrachtwagens |
| Monsterpunt | Aftakking op een leiding onder druk, terwijl de machine draait | Het meest representatief; handig bij grote, vaste installaties |
Van uitslag naar beslissing
Een analyse is pas iets waard als er een beslissing uit volgt. Grofweg zijn er vier:
- Doorgebruiken. De lijn loopt zoals verwacht. Het volgende staal volgens schema.
- Filtreren. De olie is vuil maar niet versleten. Zie oliereinheid en filtratie.
- Verversen. De conditie is op: viscositeit buiten de marge, zuurgetal fors gestegen, basegetal opgebruikt.
- Een ander product kiezen. Als de olie telkens te snel op is, ligt het aan de keuze, niet aan het interval. Een hogere viscositeitsindex, een ander additiefpakket of een andere klasse kan dan de oplossing zijn.
Bij die laatste twee helpen Viscositeit kiezen en Specificaties lezen om de juiste opvolger te vinden, en legt Olie omschakelen uit hoe u overstapt zonder dat de oude olie de nieuwe besmet.
Wat wij zelf meten en hoe de staalname verloopt, leest u op Analyses en metingen.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak moet ik een staal nemen?
Dat hangt af van hoe kritisch de machine is en hoe snel de olie afbreekt. Begin bij of vlak voor elke verversing, en neem er tussentijdse stalen bij zodra u het interval wil oprekken. Hoe langer het interval, hoe kleiner de foutmarge en hoe meer opvolging nodig is.
Mijn rapport zegt "afwijkend" maar niet waarom. Wat nu?
Vraag uw labo welke grenswaarde gebruikt is en waar die vandaan komt. Rapporten markeren wel een afwijking, maar leggen zelden uit welke grens erachter zit. Leg de uitslag daarna naast de analyse van de verse olie en naast de vorige stalen.
Mag ik uitslagen van twee labo’s naast elkaar leggen?
Voorzichtig. Infraroodwaarden en basegetallen zijn methodeafhankelijk: ASTM D2896 en D4739 meten niet hetzelfde. Wisselt u van labo, neem dan een tijd lang dubbele stalen zodat u de twee reeksen op elkaar kunt leggen.
IJzer van 30 ppm, is dat veel?
Dat is op zich niet te zeggen. Het gaat om de snelheid waarmee het oploopt en om wat de andere waarden doen. Een rechte, voorspelbare lijn is normale slijtage; een knik omhoog is het signaal.
De olie ziet er zwart uit. Is ze versleten?
Niet noodzakelijk. Kleur is geen maat voor conditie. Bij een dieselmotor hoort donkere olie er zelfs bij: de dispersanten houden het roet juist in zwevende toestand in plaats van het te laten neerslaan.
Kan een analyse een defect voorspellen?
Ze kan een beginnend probleem zichtbaar maken voor u het hoort of voelt, zoals corrosieve lagerslijtage via oplopend lood en een stijgend zuurgetal. Ze is geen garantie: een spectrometer ziet geen grote schilfers, en een plotse breuk kondigt zich niet in de olie aan.
Bronnen
Infineum. De opbouw van deze pagina, de meetmethoden, de oorzaken bij een stijgende of dalende viscositeit en de herkomst van de elementen komen uit Used oil analysis van Infineum International Limited, uitgegeven op InfineumInsight.com/Learn. Infineum is sinds januari 1999 de additievenonderneming van Shell en ExxonMobil samen.
ISO 4406. De opbouw van de reinheidscode: Machinery Lubrication, particle counts · STLE, oil cleanliness and particle counting · Fluid Power World
Deze pagina noemt bewust geen algemene grenswaarden. Die hangen af van de machine, de olie en het labo, en komen van de machinebouwer of uit de eigen reeks van uw installatie. Vraag ze op bij uw labo of bij ons.
Een uitslag die u niet thuisbrengt?
Stuur ons het analyserapport met het type machine, de draaiuren en de olie die erin zit; u krijgt een lezing van de reeks en, als het nodig is, een voorstel voor een ander product.
De vijf gegevens
1. Het voorschrift of de vrijgave uit het machinehandboek. Dat gaat altijd voor op alles hierboven.
2. De bedrijfstemperatuur van de olie, niet die van de hal: de tank, het carter, het lagerhuis of de lagerinlaat.
3. De laagste starttemperatuur.
4. De snelheid: het pomptoerental, de omtreksnelheid van de traagste trap, of het toerental en de maten van het lager.
5. De belasting: de werkdruk, het vermogen en of er schokken in het spel zijn.
Wat u van ons terugkrijgt
De klasse die wij adviseren, met de reden erbij en de berekening als u ze wil zien. Daarbij de productfiche met de werkelijke cijfers van de gekozen olie, zodat u kunt nakijken of ze in het venster van uw machine valt.
Twijfelen wij tussen twee klassen, dan zeggen wij dat ook, met wat er voor elke keuze pleit.