Welke viscositeit heeft uw machine nodig?

Elke toepassing kiest haar viscositeit op dezelfde manier: de machine bepaalt het venster, de temperatuur bepaalt de klasse, en snelheid en belasting bepalen of u aan de dunne of aan de dikke kant gaat zitten. Hieronder leest u hoe dat per toepassing werkt.

Waarom er klassen bestaan

Olie wordt sterk dunner als ze opwarmt. Daardoor zit één olie maar binnen een beperkt temperatuurbereik in het venster van een machine. ISO 3448 verdeelt industriële oliën daarom in klassen die telkens ongeveer 50% dikker zijn dan de vorige, met tien procent speling rond het midden, gemeten bij 40 °C.

Dat getal van 40 °C is een referentiepunt, niet de temperatuur waarop uw machine draait. Een hydraulisch systeem met ISO VG 46 in de tank zit op bedrijfstemperatuur ergens rond 20 tot 30 mm²/s, niet op 46.

De beslisvolgorde

1. Het voorschrift van de machinebouwer: een klasse of een venster. Dat gaat altijd voor.
2. De temperatuur: die van de olie, niet die van de hal, plus de laagste starttemperatuur.
3. De snelheid: sneller bewegende oppervlakken bouwen makkelijker een film op, dus mag de olie dunner.
4. Belasting en schokken: zwaarder betekent dikker; waar de film toch tekortschiet, nemen AW- of EP-additieven het over.
5. Het temperatuurbereik: is dat breed, kies dan een hoge viscositeitsindex in plaats van een klasse hoger.
6. Twijfel tussen twee klassen? Meestal de dikkere, behalve waar wrijvingswarmte de beperking is.

Hoe de schalen SAE J300, SAE J306 en ISO VG zich tot elkaar verhouden, met een vergelijkingstabel, leest u op SAE en ISO VG naast elkaar.

Te dun en te dik zijn twee verschillende schades

Te dun

De smeerfilm wordt dunner dan de ruwheid van de oppervlakken zelf. Bij een filmverhouding λ tot 1 spreekt men van grenssmering, tussen 1 en 3 van gemengde smering, en vanaf 3 van een volle film.

Gevolg: slijtage, putvorming en inwendige lekkage.

Te dik

De wrijving zit nu in de olie zelf. Dat kost energie en maakt warmte, de olie stroomt koud slecht toe, en lucht en water komen trager vrij.

Gevolg: rendementsverlies, een hogere olietemperatuur en dus snellere oxidatie.

De juiste viscositeit is een evenwicht

Niet een zo hoog mogelijke bescherming, maar het punt waar energie, rendement en bescherming elkaar in evenwicht houden. Dunner bespaart energie tot op het moment dat het slijtage kost; dikker beschermt tot op het moment dat het warmte kost.

EigenschapTe dunJuistTe dik
BeschermingMetaal raakt metaal: slijtage, putvorming, vermoeiingVolle film met margeVolle film, maar zonder extra winst
EnergieWeinig vloeiweerstand, maar wrijving tussen de oppervlakkenLaagste totale verliesKarn- en vloeiverlies: de olie warmt zichzelf op
RendementLekkage langs spelingen in pomp of compressorBeste totale rendementMechanisch verlies, trage start, slechte toevoer
Levensduur van de olieNormaalNormaalHogere temperatuur versnelt oxidatie

De Stribeck-curve zet de wrijving uit tegen viscositeit maal snelheid gedeeld door belasting. De wrijving is het laagst net waar de volle film begint, en dat punt ligt ook dicht bij het meest efficiënte werkpunt. Verder naar de dikke kant stijgt de wrijving opnieuw, nu door de inwendige wrijving van de olie.

In een hydraulische pomp is dat letterlijk te zien

Het volumetrisch rendement stijgt met de viscositeit, omdat er minder olie langs de zuigers weglekt. Het mechanisch-hydraulisch rendement daalt, omdat dikkere olie meer weerstand geeft. Het venster van 16 tot 36 mm²/s dat Bosch Rexroth voorschrijft, is precies de zone waar het product van die twee het hoogst is.

Energiebesparende oliën schuiven dat evenwicht op. Een lagere klasse met een hoge viscositeitsindex, of een synthetische basisolie met lagere wrijving, kan elektriciteit of brandstof besparen. Dat werkt zolang de film bij de hoogste bedrijfstemperatuur en de zwaarste last nog volstaat: bij lagers een kappa van minstens 1 en liefst 2, bij pompen de ondergrens van het venster. Bij elke stap naar dunner hoort dus een controle van temperatuur en belasting, en het liefst een olieanalyse.

Overzicht per toepassing

De stuurvariabele verschilt per toepassing: bij hydrauliek is het de tanktemperatuur, bij tandwielen de omtreksnelheid, bij lagers toerental maal diameter.

EigenschapHydrauliekTandwielkastWentellagerCompressorTurbineLeibaan
Wat de klasse stuurtTanktemperatuur binnen het pompvensterOmtreksnelheid van de traagste trap en olietemperatuurToerental maal steekdiameter, en temperatuurType, perstemperatuur en drukToerental en olietemperatuur aan de lagerinlaatVlaktedruk, ligging en snelheid
Gangbare ISO VG22 tot 68, meestal 4668 tot 680, meestal 220 tot 32010 tot 46032 tot 68 bij schroef, 100 tot 680 bij zuiger32 en 46, soms 6832, 68 of 220
Rekenregel of norm16 tot 36 mm²/s bij bedrijfstemperatuurANSI/AGMA 9005, DIN 51509ISO 281: kappa tussen 2 en 4Voorschrift van de bouwerVoorschrift van de turbinebouwerVoorschrift van de machinebouwer
Te dun geeftInwendige lekkage, pompslijtagePutvorming, micropitting, vretenVermoeiing en slijtageSlijtage van rotorlagers of segmentenTe dunne film in de glijlagersStick-slip en wegvloeien
Te dik geeftCavitatie bij koude startKarnverlies en warmteKarnwarmte zonder winstRendementsverlies, afzetting op kleppenLagerwarmte en energieverliesDe slede gaat drijven

Richtwaarden. Het voorschrift van de machinebouwer gaat altijd voor op een vuistregel uit deze tabel.

Hydrauliek

Kies de klasse waarvan de olie bij de normale tanktemperatuur tussen 16 en 36 mm²/s zit, en die bij de koudste start nog onder het maximum van de pomp blijft.

Het venster van een axiale zuigerpomp (Bosch Rexroth): optimaal 36 tot 16 mm²/s, kortstondig minimaal 10 tot 7 mm²/s, en bij een koude start maximaal 1.600 mm²/s, en dan alleen gedurende maximaal drie minuten, onbelast en bij maximaal 1.000 toeren. Tandwielpompen verdragen een breder venster dan zuigerpompen.

Eigenschap22324668100
Ideale tanktemperatuur28 tot 49 °C37 tot 58 °C46 tot 68 °C54 tot 78 °C62 tot 86 °C
Te dun (10 mm²/s) vanaf64 °C74 °C84 °C95 °C104 °C
Koudstartgrens (1.000 mm²/s)−19 °C−12 °C−6 °C0 °C+6 °C

Berekend met de Walther-vergelijking (ASTM D341) voor een minerale olie met viscositeitsindex ongeveer 100. Ter controle: Rexroth geeft zelf 10 mm²/s bij 73 °C voor een HLP 32 en bij 85 °C voor een HLP 46. Dit zijn richtwaarden; leg ze naast de fiche van het product dat u kiest.

Wat de keuze verschuift

Hogere werkdruk: meer lekkage en een zwaarder belaste film, dus naar de dikke kant van het venster.

Groot verschil tussen koude start en bedrijfstemperatuur (machines buiten, mobiele hydrauliek): een HV-olie met hoge viscositeitsindex in plaats van een klasse hoger. Let dan op de afschuifstabiliteit, want een VI-verbeteraar kan in de pomp blijvend afschuiven.

Lange of smalle zuigleiding, tank onder de pomp, fijne filters: extra marge aan de koude kant.

Welke olie hoort daarbij

Draait de machine binnen bij een stabiele temperatuur, dan volstaat een monograde zoals Tellus S2 MX. Staat ze buiten en schommelt de temperatuur, dan is een HV-olie met hoge index zoals Tellus S2 VX de betere keuze: index 143 tegenover 105.

Wil u een langer verversingsinterval, dan komt u bij de zinkvrije S3-reeks uit; gaat het om energieverbruik, bij de volsynthetische S4-reeks.

Tandwielkasten

Bij tandwielen stuurt de omtreksnelheid van de traagste trap de keuze: hoe trager de tanden over elkaar rollen en hoe harder ze drukken, hoe dikker de film moet zijn die ze uit elkaar houdt.

Stap 1: bereken de omtreksnelheid

De omtreksnelheid is π maal de steekcirkeldiameter maal het toerental, gedeeld door 60. Dus v = π · d · n / 60, met v in meter per seconde, d in meter en n in toeren per minuut. Neem de traagste trap van de kast.

Stap 2: lees de klasse af

Bij de hoogste olietemperatuur die u verwacht. Het voorbeeld hiernaast komt uit ANSI/AGMA 9005-F16 voor een omtreksnelheid van 1 tot 2,5 m/s met een minerale olie van index 90.

AGMA merkt daarbij op dat 50 °C in de praktijk een oliekoeler veronderstelt; 65 °C is gangbaarder, en dan hoort er ISO VG 680 in.

Stap 3: corrigeer

Eén klasse hoger bij schokken, veel starts en stops, omkeren van draairichting, of een omtreksnelheid onder 1 m/s.

Zonder oliekoeler: één klasse hoger boven 35 °C omgevingstemperatuur, twee boven 50 °C. Met koeler: één klasse hoger boven 65 °C olietemperatuur, twee boven 85 °C; boven 90 °C hoort er een koeler bij.

Het stolpunt moet minstens 5 °C onder de laagste starttemperatuur liggen.

Eigenschap50 °C55 tot 60 °C65 °C
ViscositeitsklasseISO VG 320ISO VG 460ISO VG 680

Voorbeeld uit ANSI/AGMA 9005-F16 bij een omtreksnelheid van 1 tot 2,5 m/s. Snelle kasten vallen anders uit: DIN 51509 geeft bij 0 tot 35 °C omgeving en 5 tot 15 m/s ISO VG 68 tot 100.

Wormwielkasten zijn een geval apart. Daar overheerst glijden in plaats van rollen, meestal met een bronzen wiel. Het rendementsverschil tussen oliën is er het grootst: een PAG-olie wint vaak meer rendement dan een klasse lager zou opleveren. Let op dat PAG niet mengt met minerale olie of met PAO.

Lagers en circulatiesystemen

Bij wentellagers bestaat er een echte rekenregel. ISO 281 vergelijkt de viscositeit bij bedrijfstemperatuur met de viscositeit die het lager minimaal nodig heeft, en noemt die verhouding kappa. Het doel ligt tussen 2 en 4.

De vereiste viscositeit volgt uit het toerental en de steekdiameter van het lager, ongeveer het gemiddelde van boring en buitendiameter. Hoe groter en sneller het lager, hoe lager de viscositeit die het nodig heeft.

Eigenschaponder 10,8 tot 1,52 tot 4boven 4
BetekenisGeen volle scheiding tussen de oppervlakken; EP-additieven nodigGrensgebied; AW-additieven aanbevolenDoelzone: de levensduur stijgt naar kappa 4 toeGeen extra levensduur meer, wel karnwarmte

Kappa is de werkelijke viscositeit bij bedrijfstemperatuur gedeeld door de vereiste viscositeit volgens ISO 281. Volgens die norm loopt de levensduurfactor tussen kappa 0,4 en kappa 4 uiteen van ongeveer 0,8 tot 50, voor hetzelfde lager onder dezelfde last.

Een rekenvoorbeeld

Een lager 6313 heeft een boring van 65 mm en een buitendiameter van 140 mm, dus een steekdiameter van ongeveer 102,5 mm. Op 1.500 toeren vraagt het ongeveer 11,5 mm²/s.

Voor kappa tussen 2 en 4 hebt u bij bedrijfstemperatuur dus 23 tot 46 mm²/s nodig. Bij een lagertemperatuur van 70 °C haalt ISO VG 100 ongeveer 27 mm²/s en ISO VG 150 ongeveer 38: beide passen. ISO VG 68 haalt ongeveer 20 en valt er net buiten.

Glijlagers en circulatie

Die werken met een hydrodynamische film die alleen op snelheid ontstaat. Starten en stoppen gebeurt dus altijd door grens- en gemengde smering.

Hier tellen naast de viscositeit vooral luchtafgifte en waterafscheiding: een dikkere olie houdt lucht en water langer vast, en dat is in een circulatiesysteem met een krap reservoir een echt probleem.

En smeervet?

Daar splitst de keuze in twee. De basisolieviscositeit volgt dezelfde lagerregel als hierboven, met kappa volgens ISO 281. De NLGI-klasse volgt de toevoer: 2 voor een vetspuit, 0 of 00 voor een centraal smeersysteem met lange leidingen.

Te stijf vet komt simpelweg niet aan het laatste smeerpunt.

Compressoren

Bij compressoren bepaalt eerst het type de klasse, en daarna verschuiven druk, perstemperatuur en gassoort die keuze: hoe hoger de druk en hoe meer het gas de olie verdunt, hoe dikker.

EigenschapSchroef, olie-ingespotenLamellenZuiger, carterZuiger, cilinderDroge schroef en centrifugaal
Wat gesmeerd wordtRotoren en lagers; de olie koelt en dicht ook afLamellen, ring en lagersKrukas en drijfstangenZuiger, segmenten en kleppenAlleen tandwielen en lagers
Gangbare ISO VG32 tot 68, meestal 4632 tot 150, meestal 100100 tot 150150 bij matige druk, tot 680 bij zeer hoge druk32 tot 68

Richtwaarden. Het voorschrift van de compressorbouwer gaat voor.

Wat de keuze verschuift

Perstemperatuur: een schroefcompressor perst doorgaans rond 93 °C. Loopt dat structureel hoger, kies dan eerder een synthetische olie dan een klasse dikker.

Gassoort: koolwaterstoffen en natte gassen verdunnen de olie. Bij stijgende druk moet de viscositeit dan mee omhoog.

Twee valkuilen

Cilinderolie zwaarder of meer dan nodig betekent afzetting op de persklep, en dat is een brandrisico in de persleiding. Hier is meer dus niet veiliger.

Bij schroefcompressoren niet zwaarder dan voorgeschreven: het kost rendement en hindert de afscheiding van lucht en water.

Turbines en leibanen

Turbines

Turbines draaien snel op hydrodynamische glijlagers, dus de klasse is laag en volgt het toerental en de temperatuur van de olie aan de lagerinlaat. ISO VG 32 en 46 dekken het overgrote deel: 22 tot 32 bij kleinere en scheepsturbines boven 3.000 toeren, 32 tot 100 bij grotere turbines daaronder. Waterkrachtturbines zitten doorgaans op 46 of 68.

Twee dingen verschuiven de keuze. Een reductietandwielkast op hetzelfde oliesysteem vraagt vaak een klasse hoger en een olie met genoeg draagvermogen voor de tanden. En dezelfde olie voedt meestal ook de regeling: een dikkere olie maakt servokleppen trager, een dunnere lekt meer.

Bij turbines tellen naast de viscositeit vooral oxidatiestabiliteit, waterafscheiding, luchtafgifte en vernisneiging. Het voorschrift van de turbinebouwer legt die vast en gaat altijd voor.

Leibanen

Hier stuurt niet de film onder belasting de keuze, maar de beweging: de olie moet blijven liggen, de wrijving in rust en in beweging gelijk houden, en de slede niet laten drijven. ISO VG 32 voor lichte en snelle verplaatsingen, 68 voor horizontale leibanen als courante keuze, 220 voor zware of verticale banen.

Te dun: de olie loopt weg van verticale en overhangende vlakken en de slede schokt bij het losbreken. Op het werkstuk geeft dat ribbels en positioneerfouten.

Te dik: de slede gaat op de olie drijven en zakt pas later weer, wat bij fijne verplaatsingen een maatfout geeft.

Leibaanolie komt altijd in het koelsmeermiddel terecht en moet zich daarvan afscheiden in plaats van mee te emulgeren. Dat is een eigenschap van het product, niet van de klasse: een gewone hydrauliekolie is dus geen vervanger, tenzij ze voor beide is vrijgegeven.

Nog enkele toepassingen in het kort

Spindels

Zo licht als het voorschrift toelaat: ISO VG 2 tot 22. Dikkere olie geeft hier geen extra bescherming, wel warmte en thermische uitzetting, en dat kost u maatvastheid.

Kettingen

Dun genoeg om tussen pen en bus te kruipen, dik genoeg om niet weg te slingeren: meestal ISO VG 68 tot 220. Bij hoge temperatuur een synthetische olie.

Motorolie

Hier geldt een andere schaal, SAE J300: het W-getal zegt tot hoe koud de motor vlot start, het tweede getal hoe dik de olie bij 100 °C is, plus een minimale HTHS bij 150 °C. De vrijgave van de motorbouwer gaat voor op de klasse.

Transmissie en assen

SAE J306 is opnieuw een andere schaal dan J300: een 80W-90 is op temperatuur ongeveer zo dik als een motorolie SAE 40 à 50. Bij automaten, sperdifferentiëlen en natte remmen telt de wrijvingseigenschap meer dan de viscositeit.

Transformatoren

Hier is lage viscositeit juist de eigenschap: dunne olie voert de warmte van de wikkelingen sneller af, ook bij een koude start. Zie IEC 60296.

Smeervet

Basisolie volgens de lagerregel met kappa, NLGI-klasse volgens de toevoer. Twee keuzes dus, en ze staan los van elkaar.

Wat wij nodig hebben om u te adviseren

Vijf gegevens volstaan bijna altijd. Welk gegeven het zwaarst weegt, verschilt per toepassing.

De vijf gegevens

1. Het voorschrift of de vrijgave uit het machinehandboek. Dat gaat altijd voor op alles hierboven.
2. De bedrijfstemperatuur van de olie, niet die van de hal: de tank, het carter, het lagerhuis of de lagerinlaat.
3. De laagste starttemperatuur.
4. De snelheid: het pomptoerental, de omtreksnelheid van de traagste trap, of het toerental en de maten van het lager.
5. De belasting: de werkdruk, het vermogen en of er schokken in het spel zijn.

Wat u van ons terugkrijgt

De klasse die wij adviseren, met de reden erbij en de berekening als u ze wil zien. Daarbij de productfiche met de werkelijke cijfers van de gekozen olie, zodat u kunt nakijken of ze in het venster van uw machine valt.

Twijfelen wij tussen twee klassen, dan zeggen wij dat ook, met wat er voor elke keuze pleit.

Veelgestelde vragen

Dat de olie bij 40 °C een kinematische viscositeit van 46 mm²/s heeft, met tien procent speling naar boven en naar onder. Dat is de afspraak uit ISO 3448, die industriële oliën verdeelt in klassen die telkens ongeveer 50% dikker zijn dan de vorige. Let op dat 40 °C een referentiepunt is en niet de temperatuur waarop uw machine draait.

Vaak wel, maar niet altijd en niet zomaar. Warmer betekent dunner in bedrijf, dus een klasse hoger brengt u terug in het venster. Maar bij snelle lagers en spindels is wrijvingswarmte juist de beperking, en daar maakt een dikkere olie het probleem groter. Kijk ook eerst of de hoge temperatuur niet zelf een symptoom is van een te dikke olie of een vervuilde koeler.

Nee, en dat is de meest voorkomende vergissing. Te dik kost energie, maakt extra warmte, stroomt koud slecht toe en laat lucht en water trager vrij. Bij een zuigercompressor is te zware cilinderolie zelfs een brandrisico, door afzetting op de persklep. De juiste viscositeit is een evenwicht, niet een maximum.

De viscositeitsindex, dus hoe sterk de olie van dikte verandert met de temperatuur. Een gewone minerale hydrauliekolie zit rond 105, een HV-olie rond 140 tot 150. Bij een breed temperatuurbereik, bijvoorbeeld een machine die buiten staat, haalt een HV-olie zowel de koude start als de warme belasting. Let bij een VI-verbeteraar wel op de afschuifstabiliteit: in een pomp kan die blijvend afschuiven.

Soms, en het kan echt wat opleveren. Maar het werkt alleen zolang de film bij de hoogste bedrijfstemperatuur en de zwaarste last nog volstaat: bij lagers een kappa van minstens 1 en liefst 2, bij pompen de ondergrens van het venster van 16 mm²/s. Doe die stap daarom niet zonder de temperatuur en de belasting na te kijken, en laat na de omschakeling een olieanalyse maken.

Als het label weg is: via een olieanalyse. Die geeft de viscositeit bij 40 °C en dus de klasse, en meteen ook de toestand van de olie. Wij regelen die analyse en lezen het rapport met u na; dan weet u tegelijk of de olie nog goed is.

Bronnen

Deze pagina vat vakliteratuur, normen en fabrikantendocumentatie samen. Wij verwijzen naar de normen bij hun nummer en naar de uitgevers bij naam, zodat u ze zelf bij de bron kunt opvragen. De normteksten zelf zijn auteursrechtelijk beschermd en staan hier niet in.

Normen en standaarden

ISO 3448 — indeling van industriële smeermiddelen in viscositeitsklassen (ISO VG)
ISO 281:2007 — levensduur van wentellagers, en de viscositeitsverhouding kappa
ISO 6743-4 — indeling van hydraulische vloeistoffen (types HM, HV, HL)
ISO 12925-1 — indeling van tandwielsmeermiddelen
ASTM D341 — de Walther-vergelijking, het verband tussen viscositeit en temperatuur
ASTM D445 — bepaling van de kinematische viscositeit
ANSI/AGMA 9005-F16 — keuze van smeermiddelen voor gesloten tandwielkasten
DIN 51509 — keuze van smeermiddelen voor tandwielkasten
DIN 51524 — hydraulische oliën, types HL, HLP en HVLP
DIN 51517 — smeeroliën C, CL en CLP
SAE J300 — viscositeitsklassen voor motoroliën
SAE J306 — viscositeitsklassen voor transmissie- en asoliën
IEC 60296 — isolatievloeistoffen voor transformatoren

Vakliteratuur en fabrikantendocumentatie

Bosch Rexroth — viscositeitsvenster van axiale zuigerpompen, uit de productdocumentatie van de A10VSO- en A17VO-reeksen (boschrexroth.com)
American Gear Manufacturers Association — viscositeitskeuze en macropitting bij tandwielen (agma.org)
NSK — referentieviscositeit voor wentellagers volgens ISO 281 (nsk.com)
Machinery Lubrication — ISO-viscositeitsclassificatie en de keuze van tandwielkastolie (machinerylubrication.com)
Fabrico — smeerregimes en de Stribeck-curve (fabrico.io)
Precision Lubrication en Pumps & Systems — kappa in de praktijk (precisionlubrication.com, pumpsandsystems.com)
Efficient Plant en MRO Magazine — compressoroliën en perstemperaturen (efficientplantmag.com, mromagazine.com)
Power Engineering — stoomturbineoliën (power-eng.com)
Richtlijnen van turbinebouwers — de viscositeitskeuze volgens de temperatuur aan de lagerinlaat komt uit de smeervoorschriften van turbinefabrikanten. Die documenten zijn merkgebonden: vraag ze op bij de bouwer van uw turbine, of bij ons.

Eigen berekeningen. De tanktemperaturen per viscositeitsklasse en het rekenvoorbeeld voor het lager 6313 zijn door ons berekend met de Walther-vergelijking (ASTM D341) voor een minerale olie met een viscositeitsindex van ongeveer 100, en op de productpagina’s met de index die op de fiche van dat product staat. Het zijn richtwaarden: leg ze altijd naast de werkelijke cijfers op de fiche van de olie die u kiest, en naast het voorschrift van uw machinebouwer.

Hebt u een bron nodig voor een dossier of een bestek, vraag ze ons dan op. Wij bezorgen de productfiche met de gemeten waarden en, waar het om een norm of een OEM-vrijgave gaat, de vindplaats.