detectie, cases en remedies
Varnish (vernis) is een hardnekkig en vaak onderschat fenomeen in smeeroliën en hydraulische systemen. Het ontstaat wanneer olie onder invloed van oxidatie, hoge temperatuur en additiefafbraak verandert in polaire afbraakproducten. Deze slaan neer als een dunne, kleverige laag op interne componenten. In eerdere VOC-blogs werd al toegelicht dat varnish de werking van smeermiddelen verstoort en bijdraagt aan verhoogde slijtage en temperatuurstijging.
Het verraderlijke aan varnish is dat het probleem zich langzaam opbouwt en vaak pas zichtbaar wordt wanneer kleppen beginnen te haperen, filters dichtslibben of machines ongepland stilvallen. De impact reikt echter verder dan technische hinder: varnish leidt tot productieverlies, hoge herstelkosten en verhoogde veiligheidsrisico’s.
In dit artikel leggen we kort uit wat varnish is, illustreren we de impact met praktijkcases, tonen we hoe varnish vroegtijdig opgespoord kan worden en geven we een overzicht van effectieve remedies. Zo wordt een sluipmoordenaar plots een beheersbaar risico – en zelfs een kostenbesparende kans.
Wat is varnish?
Varnish vormt zich wanneer oxidatieproducten en gedegradeerde additieven polymeriseren tot polaire verbindingen. In eerste instantie blijven deze opgelost in de olie, maar zodra de oploscapaciteit van de olie wordt overschreden – bijvoorbeeld door veroudering of temperatuurschommelingen – slaan ze neer op metalen oppervlakken.
Deze afzettingen hechten zich vooral aan warme zones zoals servokleppen, spoolkleppen, lagers en warmtewisselaars. Het resultaat is klep-stiction, verstoorde warmtedissipatie en een aangetaste smeerfilm. Dit leidt tot verminderde controle, verhoogde wrijving en uiteindelijk versnelde slijtage of uitval.
Praktijkcases: de kost van varnish
Turbinepark
In een gasgestookte turbine leidde varnish tot het vastlopen van servokleppen in het regelsysteem. De turbine schakelde zichzelf uit als veiligheidsmaatregel, met een ongeplande stilstand van drie dagen tot gevolg. De totale kost (productieverlies en herstelling) bedroeg ruim €150.000. Analyse achteraf toonde een MPC-waarde boven 35, wat wijst op een acute varnishdreiging, versterkt door een snel stijgende trend in de maanden voordien.²
Hydraulische pers in de industrie
Bij een industriële hydraulische pers veroorzaakte varnishafzetting op spoolkleppen een trage en onvoorspelbare respons. De temperatuur liep op en operators merkten enkel dat “de olie vreemd aanvoelde”. Toen de installatie uiteindelijk uitviel, bleken lagers en kleppen ernstig beschadigd. De herstelling kostte ongeveer €30.000, terwijl een tijdige reiniging en monitoring beperkt zou zijn gebleven tot circa €3.000.²
Scheepscompressor
In een scheepscompressor leidde varnish tot het dichtslibben van filterkanalen en verminderde koelcapaciteit. Hierdoor steeg het energieverbruik en nam het olieverbruik met ongeveer 25% toe. Na diagnose werd een offline varnish-removal skid geïnstalleerd en de olie vervangen. De investering verdiende zich binnen het jaar terug door lagere onderhouds- en energiekosten.²
Opsporen van varnish: analyses en monitoring
Vroegtijdige detectie is cruciaal om de kosten en risico’s van varnish onder controle te houden. VOC adviseert een combinatie van volgende analyses:
MPC-test (Membrane Patch Colorimetry – ASTM D7843)
Deze test meet de hoeveelheid varnishprecursoren via kleurverschil (ΔE).
ΔE < 12: stabiele olie
ΔE 12–30: verhoogd risico
ΔE > 35: acute varnishdreiging
Niet alleen de absolute waarde, maar vooral de trend in de tijd is bepalend: een stijging van meer dan 2 ΔE-punten per maand is vaak een voorbode van depositievorming.
TOST-test (ASTM D943)
Meet de oxidatiestabiliteit van de olie. Een hoge TOST-waarde wijst op een langere levensduur en een lagere kans op oxidatie- en varnishvorming, vooral relevant voor turbine- en circulatieoliën.
RPVOT-analyse (ASTM D2272)
Evalueert de oxidatiebestendigheid onder versnelde omstandigheden. Wanneer de RPVOT-waarde daalt tot ongeveer 25% van de nieuwwaarde, neemt het risico op oxidatieproducten, slib en varnish sterk toe.
Realtime monitoring
Online sensoren volgen parameters zoals oxidatie, TAN en watergehalte continu op. In combinatie met trillingsanalyse (de “stethoscoop” van de machine) en olieanalyse (het “bloedonderzoek”) ontstaat een conditiegebaseerde onderhoudsstrategie die problemen detecteert vóór ze tot uitval leiden.
Remedies en preventie
Wanneer varnish wordt vastgesteld, zijn er verschillende effectieve maatregelen:
Keuze van hoogwaardige olie
Oliën met hoge oxidatiestabiliteit en geavanceerde additieven beperken depotvorming. Synthetische basisoliën en EAL-producten presteren beter bij hoge temperaturen en verlengen de onderhoudsintervallen.Temperatuurbeheersing en systeemontwerp
Beperk bedrijfstemperaturen waar mogelijk en vermijd stagnatiezones. Goede doorstroming vermindert de kans op afzetting.Filtratie en ontwatering
Varnish-removal skids, elektrostatische filters of ionenwisselaarharsen verwijderen polaire contaminanten. Water moet maximaal uit de olie worden gehouden, aangezien het oxidatie sterk versnelt.Chemische en fysische reiniging
Bij ernstige vervuiling kunnen chemische flushes, solventreiniging of elektrostatische oliezuivering worden ingezet, vaak zonder demontage van de installatie.Structurele monitoring
Een vaste analysemethodiek (MPC, RPVOT, TAN, deeltjesmeting) gecombineerd met trillingsmetingen maakt tijdig ingrijpen mogelijk. VOC begeleidt klanten hierbij van analyse tot interpretatie en implementatie van de juiste oplossing.
Conclusie
Varnish is geen theoretisch probleem, maar een reële bedreiging voor de betrouwbaarheid en efficiëntie van industriële installaties. Het ontwikkelt zich geleidelijk, maar kan plots leiden tot storingen, hogere temperaturen en kostbare reparaties. Door in te zetten op gerichte analyses, continue monitoring en kwalitatieve smeermiddelen kan varnish onder controle worden gehouden en wordt ongeplande stilstand vermeden.
